Binaanku.com – Pengambilan pasir sungai telah lama menjadi isu yang menarik perhatian di Malaysia kerana ia melibatkan keseimbangan antara keperluan pembangunan dan pemeliharaan alam sekitar. dalam konteks ini, istilah kekurangan dan keburukan pasir sungai sering digunakan untuk menggambarkan pelbagai kesan negatif yang timbul daripada aktiviti penggalian yang tidak terkawal. Walaupun pasir sungai merupakan bahan asas penting untuk industri pembinaan, keberlanjutan sumber ini semakin dipersoalkan apabila impak ekologinya mula terasa dari segi erosi, perubahan aliran sungai, dan gangguan terhadap ekosistem akuatik.
Di sebalik kepentingannya, banyak pihak kini menyedari bahawa setiap meter padu pasir yang diambil dari sungai membawa implikasi jangka panjang yang tidak boleh dipandang ringan. Persoalannya — sampai bila kita boleh terus bergantung kepada pasir sungai tanpa merosakkan keseimbangan semula jadi yang menjadi asas kehidupan? Inilah yang menjadi tumpuan utama perbincangan kali ini.
Pengenalan
Pengambilan pasir sungai atau river sand mining ialah proses pengekstrakan pasir dari dasar sungai bagi tujuan pembinaan, pembuatan konkrit, dan pelbagai aktiviti kejuruteraan. Ia kelihatan seperti proses biasa, namun kesannya terhadap sistem semula jadi amat kompleks. Pasir sungai bukan sekadar bahan binaan; ia memainkan peranan penting dalam kestabilan geomorfologi, keseimbangan aliran air, dan habitat akuatik.
Di Malaysia, isu ini semakin mendapat perhatian apabila pelbagai sungai utama seperti Sungai Kelantan, Sungai Pahang, dan Sungai Perak menunjukkan tanda-tanda hakisan serius akibat aktiviti penggalian pasir. Walaupun Jabatan Pengairan dan Saliran (JPS) telah menetapkan garis panduan melalui Garis Panduan Pengambilan Pasir Sungai (Pindaan 2020), pelaksanaannya masih memerlukan pemantauan berterusan. (water.gov.my)
Mengapa Pengambilan Pasir Sungai Dilakukan
Kita tidak boleh menafikan hakikat bahawa industri pembinaan di Malaysia bergantung besar kepada sumber pasir sungai. Ia menjadi bahan utama untuk membuat simen, mortar, dan asas struktur.
Selain faktor ekonomi, pasir sungai juga mudah diakses berbanding sumber lain. Sungai-sungai yang melintasi kawasan luar bandar menyediakan peluang pekerjaan sementara bagi penduduk tempatan, menjadikan aktiviti ini sukar dikawal sepenuhnya. Namun, di sebalik kelebihan ini, keburukan jangka panjang mula muncul — termasuk risiko hakisan dan ketidakseimbangan morfologi sungai.
Menurut dokumen rasmi JPS, setiap tapak pengambilan mesti mematuhi kriteria jarak tertentu daripada struktur hidraulik bagi mengelakkan kerosakan. (water.gov.my) Malangnya, pelanggaran terhadap garis panduan ini masih berlaku di lapangan, terutama di kawasan luar bandar di mana penguatkuasaan lemah.
Kekurangan Teknikal dan Struktur dalam Pengambilan Pasir Sungai
Kesan teknikal pengambilan pasir sungai sering kali diabaikan kerana ia tidak kelihatan secara langsung. Namun, dari perspektif kejuruteraan sungai, setiap perubahan di dasar atau tebing membawa kesan domino terhadap keseluruhan sistem aliran.
Kedalaman dan Lokasi Pengambilan
Lokasi pengambilan yang tidak sesuai boleh menyebabkan aliran sungai berubah di ketara. JPS menyenaraikan bahawa penggalian terlalu dalam atau terlalu hampir di tebing berpotensi menjejaskan kestabilan struktur tebing dan aliran air. (water.gov.my)
Apabila pasir diambil dari bahagian bawah sungai, daya sokongan terhadap tebing berkurang, menjadikannya lebih mudah runtuh semasa musim hujan atau ketika arus deras. dalam jangka panjang, ini boleh menyebabkan perubahan arah sungai dan menjejaskan kawasan pertanian serta penempatan berhampiran.
Kerosakan Struktur Tebing dan Dasar Sungai
Kajian di Sungai Tuaran, Sabah, menunjukkan bahawa kawasan di aktiviti pengambilan pasir aktif mengalami perubahan bentuk alur sungai yang signifikan berbanding kawasan yang tidak disentuh. (eprints.ums.edu.my)
Fenomena ini menunjukkan bahawa proses pemulihan semula jadi sungai tidak cukup cepat untuk menampung kadar gangguan yang berlaku. Akibatnya, kestabilan jangka panjang sungai terancam, dan potensi untuk berlaku banjir meningkat kerana kehilangan keseimbangan hidraulik semula jadi.
Kesukaran Pemulihan Selepas Pengambilan
Pemulihan kawasan penggalian memerlukan masa yang panjang, terutama apabila tebing sudah runtuh dan ekosistem dasar sungai musnah. Proses pengisian semula pasir melalui sedimentasi semula jadi boleh mengambil masa bertahun-tahun, dan dalam banyak kes, kawasan tersebut kekal rosak. Oleh sebab itu, JPS menekankan pentingnya pelan pemulihan pasca-pengambilan yang komprehensif agar sungai dapat kembali stabil dan berfungsi seperti sedia kala.
Keburukan dan Kesan Negatif Terhadap Alam Sekitar
Setiap aktiviti pengambilan pasir sungai meninggalkan jejak yang dalam terhadap ekosistem air. dari perspektif ekologi, ia bukan sekadar kehilangan bahan mineral, tetapi juga kehilangan keseimbangan habitat.
Erosi Tebing dan Pengikisan
Erosi tebing merupakan kesan paling jelas yang boleh dilihat dalam masa singkat selepas penggalian. Kajian di Sungai Tuaran mendapati bahawa kawasan pengambilan aktif menunjukkan kadar anjakan tebing yang jauh lebih tinggi berbanding kawasan lain. (eprints.ums.edu.my)
Erosi seperti ini bukan sahaja mengancam kestabilan tanah berhampiran, malah boleh menjejaskan struktur infrastruktur seperti jambatan dan jalan yang dibina di tebing sungai. dalam konteks Malaysia, fenomena ini kerap berlaku selepas musim tengkujuh apabila aliran air meningkat di ketara.
Perubahan Aliran dan Bentuk Sungai
Sungai yang mengalami gangguan sedimen akan berubah bentuk di cepat. Pengambilan pasir secara berlebihan boleh menyebabkan aliran air menjadengan lebih laju di satu kawasan dan perlahan di kawasan lain, mewujudkan pusaran air yang tidak menentu. Kajian menunjukkan perubahan bentuk alur yang ketara apabila aktiviti ini dilakukan tanpa kawalan. (eprints.ums.edu.my)
Apabila dasar sungai terlalu dalam, ia boleh menurunkan paras air bawah tanah di kawasan sekitarnya, seterusnya menjejaskan tanaman dan sumber air domestik bagi penduduk tempatan.
Penurunan Kualiti Air dan Habitat Akuatik
Aktiviti pengorekan dasar sungai meningkatkan kelodakan air, menjadikan sungai kelihatan keruh dan mengurangkan kadar penembusan cahaya ke dasar. Hal ini telah diperhatikan di Sungai Batang Benar, di mana air menjadi berkelodak teruk akibat pengambilan pasir berlebihan. (foe-malaysia.org)
Kualiti air yang menurun ini memberi kesan langsung kepada hidupan seperti ikan dan udang sungai yang bergantung kepada oksigen terlarut dan dasar yang stabil. Gangguan sedemikian juga boleh menyebabkan pemendapan lumpur yang menutup kawasan pembiakan ikan dan mengurangkan populasi spesies akuatik tertentu.
Hubungan di Banjir dan Ceteknya Sungai
Apabila dasar sungai digali terlalu dalam, sedimen yang terlepas boleh berkumpul di bahagian hilir dan menyebabkan sungai menjadi cetek. Situasi ini menambah risiko banjir kilat, terutama di kawasan penempatan yang berhampiran. (foe-malaysia.org)
Ironinya, aktiviti yang pada awalnya bertujuan membantu pembangunan akhirnya menyumbang kepada bencana yang menelan kos tinggi bagi kerajaan dan masyarakat.
Impak Sosial-Ekonomi
Kesan sosial dan ekonomi akibat kekurangan serta keburukan pengambilan pasir sungai sering kali tidak disedari, walaupun ia memberi pengaruh langsung kepada kesejahteraan masyarakat.
Penduduk yang tinggal di tebing sungai berhadapan di kehilangan tanah pertanian akibat hakisan. Sebahagian pula kehilangan rumah apabila tebing runtuh atau sungai berubah laluan. Keadaan ini turut menjejaskan mata pencarian, terutama bagi komuniti yang bergantung kepada hasil sungai seperti nelayan darat dan penternak ikan.
Laporan mengenai Sungai Batang Benar menyebut bahawa selain menjejaskan kualiti air, infrastruktur seperti jalan dan kawasan perumahan berhampiran juga terdedah kepada risiko kerosakan. (foe-malaysia.org)
Kerajaan pula menanggung kos pemulihan yang besar untuk menstabilkan tebing sungai, memperbaiki sistem saliran, dan menangani kesan banjir. dalam masa yang sama, aktiviti pengambilan pasir haram mengakibatkan kehilangan hasil cukai dan menambah beban kepada agensi penguatkuasaan.
Kerangka Undang-Undang dan Pengawalan di Malaysia
Malaysia telah mempunyai kerangka undang-undang yang cukup jelas dalam mengawal aktiviti pengambilan pasir sungai. Dokumen utama seperti Garis Panduan Pengambilan Pasir Sungai (Pindaan 2020) memberikan panduan teknikal dan pentadbiran bagi memastikan setiap aktiviti dijalankan secara sah dan selamat. (water.gov.my)
Namun, kelemahan sering berlaku pada tahap pelaksanaan. Penguatkuasaan yang tidak konsisten membolehkan aktiviti tanpa lesen berleluasa, terutama di sungai-sungai terpencil. Menurut ptg.selangor.gov.my, pengambilan bahan batuan tanpa kebenaran boleh dikenakan tindakan di bawah Seksyen 425 Kanun Tanah Negara, tetapi pemantauan memerlukan sumber manusia dan logistik yang besar.
Bagi memastikan pengawalan lebih berkesan, perlu ada pendekatan bersepadu antara agensi seperti JPS, Jabatan Alam Sekitar (JAS), dan pihak berkuasa tempatan. Pemantauan berkala menggunakan teknologi seperti dron atau GIS juga wajar dipertimbangkan bagi mengesan pengambilan haram dengan lebih pantas.
Alternatif dan Cadangan Pengurusan Lestari
Membincangkan kekurangan tanpa mencadangkan penyelesaian akan menjadikan perbincangan ini tempang. Oleh itu, beberapa langkah proaktif boleh diambil untuk memastikan pengurusan pasir sungai di Malaysia lebih mampan:
- Pengambilan Terkawal dan Berlesen
Aktiviti hanya boleh dijalankan di zon yang diluluskan oleh JPS di had penggalian yang ditetapkan. Pemegang lesen wajib melaporkan jumlah pasir yang diambil serta melaksanakan pemulihan tapak selepas operasi. - Pemulihan Kawasan dan Pemantauan Tapak
Setiap kawasan penggalian perlu mempunyai pelan pemulihan. Tindakan seperti menanam semula vegetasi tebing atau mengembalikan struktur semula jadi sungai dapat mengurangkan kesan jangka panjang. - Bahan Alternatif kepada Pasir Sungai
Penggunaan pasir buatan atau bahan gantian daripada sisa industri boleh menjadi pilihan. Ini bukan sahaja mengurangkan tekanan terhadap sumber semula jadi, tetapi juga membuka peluang inovasi dalam sektor pembinaan. - Pendidikan dan Kesedaran Awam
Komuniti setempat perlu diberi pengetahuan mengenai kesan pengambilan pasir terhadap ekosistem dan keselamatan mereka sendiri. Kesedaran yang tinggi mampu menekan pihak yang tidak bertanggungjawab untuk berhenti mengeksploitasi sungai secara berlebihan.
Kajian di Sungai Tuaran menjadi contoh penting bagaimana data saintifik boleh digunakan untuk menyokong dasar. (eprints.ums.edu.my) di pendekatan berdasarkan bukti, pengurusan lestari dapat dilaksanakan dengan lebih berkesan dan berpandukan realiti setempat.
Pada akhirnya, isu kekurangan dan keburukan pasir sungai bukan semata-mata persoalan teknikal atau ekonomi, tetapi ujian terhadap keupayaan kita mengimbangi pembangunan di kelestarian alam. Setiap tindakan manusia terhadap sungai meninggalkan kesan yang panjang — dan apa yang kita pilih hari ini akan menentukan nasib sungai-sungai Malaysia pada masa depan.
Sebelum mengakhiri pembahasan ini, masih ada beberapa aspek penting berkaitan di pengambilan pasir sungai yang wajar diperhatikan. Banyak pembaca sering tertanya-tanya tentang bagaimana aktiviti ini dikawal di lapangan, sejauh mana kesannya terhadap kehidupan harian, serta apakah ada langkah praktikal yang boleh diambil oleh masyarakat untuk membantu memelihara keseimbangan ekosistem sungai. Bahagian ini akan menjawab persoalan-persoalan tersebut di cara yang ringkas namun informatif.
Soalan Lazim Mengenai Kekurangan dan Keburukan Pasir Sungai
Apakah tanda-tanda awal bahawa sesuatu kawasan sungai mengalami kesan daripada pengambilan pasir berlebihan?
- Air sungai menjadengan lebih keruh dan berkelodak daripada biasa.
- Tebing sungai mula runtuh atau menurun secara perlahan.
- Paras air sungai berubah secara mendadak walaupun dalam musim kering.
- Spesies ikan dan tumbuhan akuatik semakin berkurang di kawasan tersebut.
Mengapa pasir sungai tidak boleh diganti sepenuhnya di sumber pasir lain?
- Pasir sungai mempunyai bentuk butiran dan kekasaran semula jadi yang sesuai untuk konkrit.
- Sumber alternatif seperti pasir buatan atau laut memerlukan pemprosesan tambahan untuk mencapai standard yang sama.
- Faktor kos dan logistik menjadikan pasir sungai lebih mudah diperoleh, walaupun ia tidak lestari jika diambil secara berlebihan.
Apakah kesan langsung terhadap masyarakat apabila sungai berubah aliran akibat pengambilan pasir?
- Penduduk di tebing sungai berisiko kehilangan tanah dan harta benda akibat hakisan.
- Kawasan pertanian berhampiran terdedah kepada banjir kilat dan lumpur.
- Infrastruktur seperti jalan dan jambatan boleh rosak kerana kestabilan asasnya terganggu.
Bagaimana kerajaan Malaysia mengawal aktiviti pengambilan pasir sungai secara rasmi?
- Semua aktiviti mesti mendapat kelulusan daripada Jabatan Pengairan dan Saliran (JPS).
- Pemegang lesen perlu mematuhi syarat teknikal seperti jarak minimum dari struktur hidraulik dan pelan pemulihan tapak.
- Pengambilan tanpa kebenaran boleh dikenakan tindakan undang-undang di bawah Seksyen 425 Kanun Tanah Negara.
Bolehkah komuniti tempatan terlibat dalam pemantauan aktiviti pengambilan pasir?
- Ya, komuniti boleh melaporkan aktiviti yang mencurigakan kepada pihak berkuasa tempatan.
- Program pendidikan dan kesedaran masyarakat membantu meningkatkan tanggungjawab bersama terhadap sungai.
- Kerjasama antara NGO dan agensi kerajaan boleh memperkukuh pengawasan lapangan.
Apakah langkah kecil yang boleh diambil oleh individu untuk membantu mengurangkan kesan keburukan pasir sungai?
- Menyokong projek pembinaan yang menggunakan bahan lestari atau pasir buatan.
- Menyertai program pembersihan dan pemulihan sungai tempatan.
- Menyebarkan kesedaran kepada masyarakat tentang kesan jangka panjang pengambilan pasir yang tidak terkawal.
Dalam konteks yang lebih luas, isu kekurangan dan keburukan pasir sungai mencerminkan bagaimana pembangunan moden boleh memberi tekanan kepada sumber semula jadi jika tidak diuruskan di bijak. Alam semula jadi bukanlah entiti yang boleh dieksploitasi tanpa batas; ia mempunyai kapasiti tertentu yang jika dilampaui, akan menimbulkan kesan yang sukar diperbaiki.
Masyarakat perlu memahami bahawa menjaga sungai bukan semata-mata tanggungjawab kerajaan atau agensi penguatkuasa, tetapi juga tanggungjawab bersama sebagai warga. Setiap tindakan kecil seperti melaporkan aktiviti haram, menyokong dasar lestari, atau menolak penggunaan bahan tidak terkawal boleh membawa perubahan besar dalam jangka panjang.
Dengan keseimbangan antara pembangunan dan pemuliharaan, Malaysia mampu memastikan bahawa sumber pasir sungai terus dimanfaatkan tanpa merosakkan kesejahteraan alam dan manusia. Sungai bukan hanya saluran air, tetapi nadi kehidupan yang harus dijaga agar generasi akan datang masih dapat menikmati keindahan dan manfaatnya.